Mã Morse biểu diễn chữ cái, số và một phần dấu câu bằng các tổ hợp tín hiệu ngắn và dài — "chấm" và "gạch". Mã gốc chỉ được thiết kế cho 26 chữ cái Latin cơ bản, và đây chính là giới hạn thực sự khi áp dụng cho tiếng Việt: dấu thanh không có chỗ đứng trong hệ thống chấm-gạch.
Vì sao dấu thanh tiếng Việt không thể mã hóa trực tiếp bằng Morse
Mã Morse mã hóa từng chữ cái rời rạc, nhưng dấu thanh tiếng Việt (huyền, sắc, hỏi, ngã, nặng) không phải là chữ cái độc lập — chúng là thuộc tính đi kèm nguyên âm, thay đổi cách phát âm chứ không thêm một "ký tự" mới vào chuỗi. Do đó, các bảng Morse tiếng Việt trong cộng đồng vô tuyến nghiệp dư thường xử lý theo hai cách: hoặc bỏ hoàn toàn dấu thanh và mã hóa phần chữ cái Latin cơ bản (a, o, e...), hoặc gán thêm một mã riêng cho từng tổ hợp nguyên âm có dấu — cả hai cách đều không phải là giải pháp "chuẩn" được công nhận rộng rãi như mã Morse tiếng Nga hay tiếng Nhật.
Nguyên lý mã hóa
Các chữ cái phổ biến nhất trong bảng chữ cái được mã hóa bằng chuỗi ngắn nhất — "E" là một chấm, "T" là một gạch. Các chữ cái hiếm hơn có tổ hợp dài hơn. Cách tiếp cận này — mã ngắn cho ký hiệu phổ biến — giúp truyền tải nhanh hơn trung bình, và nguyên lý tương tự sau này đã trở thành nền tảng cho các thuật toán nén dữ liệu.
Bối cảnh lịch sử
Mã Morse được tạo ra cho máy điện báo vào thế kỷ 19, khi tín hiệu chỉ có thể bật hoặc tắt, không có trạng thái trung gian. Chấm và gạch phù hợp hoàn hảo với kênh giao tiếp rời rạc đó; hệ thống điện báo thời Pháp thuộc ở Việt Nam vận hành hoàn toàn bằng bảng chữ cái Latin không dấu, vì kỹ thuật điện báo lúc đó chưa có cách xử lý dấu thanh.
Nơi vẫn còn được sử dụng ngày nay
- Vô tuyến nghiệp dư — nhiều người chơi radio nghiệp dư vẫn dùng CW, một chế độ điện báo dựa trên Morse.
- Tín hiệu cấp cứu — ví dụ nổi tiếng nhất là SOS (ba chấm, ba gạch, ba chấm).
- Ứng dụng giáo dục và giải trí, câu đố.
Tốc độ truyền: WPM và khoảng nghỉ Farnsworth
Tốc độ Morse được đo bằng số từ mỗi phút (WPM), trong đó từ chuẩn dùng để tính là "PARIS" — độ dài của nó chuẩn hóa thời lượng của một chấm. Khi luyện tập, người ta thường dùng phương pháp Farnsworth: bản thân tín hiệu được truyền với tốc độ đầy đủ, còn khoảng nghỉ giữa các chữ cái và từ được kéo dài nhân tạo.